Անհասության ռետինոպաթիայի /ԱՌ/ սահմանումը

Անհասության ռետինոպաթիան (ԱՌ) ծնվելիս մարմնի ցածր զանգված ունեցող անհասների զարգացող ցանցաթաղանթի ախտահարումն է, որը նշանակալի թվով երեխաների կուրության պատճառ կարող է հանդիսանալ: Գրեթե բոլոր հասուն նորածինների մոտ ցանցաթաղանթը և նրա անոթավորումը լիովին զարգացած են, ուստի նրանց մոտ ԱՌ չի կարող զարգանալ: Սակայն անհասների մոտ ցանցաթաղանթի զարգացումը, որը կախված է գեստացիոն ժամկետից և քաշից, դեռևս ավարտված չէ:

Անհասության ռետինոպաթիայի սքրինինգի համար նորածինների ընտրության հիմքում ընկած է ԱՌ-ի հաճախությունը տարբեր գեստացիոն տարիքներում: Քանի որ հիվանդ և մարմնի շատ ցածր զանգված ունեցող նորածինների կենսակայունությունը շարունակ բարձրանում է, ապա սքրինինգի թեկնածուների գեստացիայի և մարմնի զանգվածի շեմը հետզհետե իջնում է:

Համաձայն Հայաստանում հիվանդության հաճախության և ռիսկի գործոնների վերաբերյալ վերջին հաշվետվությունների, սքրինինգի են ենթակա նորածինների հետևյալ խմբերը`

1. բոլոր նորածինները, որոնց գեստացիոն տարիքը ցածր է 34 շաբաթից
2. բոլոր անհաս նորածինները, որոնց մարմնի զանգվածը ցածր է 2 000 գրամից:

Որո՞նք են ԱՌ ռիսկի գործոնները

ԱՌ-ի զարգացման ռիսկի գործոններ են հանդիսանում անհասությունը, ծնվելիս մարմնի ցածր զանգվածը, հիպերօքսիան/հիպօքսիան, զարկերակային հիպոտենզիան, ացիդոզը, արհեստական շնչառության տևողությունը, սեպսիսը, արյան տրանսֆուզիաները, հակաօքսիդանտների անբավարարությունը, բաց զարկերակային ծորանը, ապնոէն, սակավարյունությունը և այլն:

ԱՌ սքրինինգի նպատակը

Քանի որ չախտորոշված ԱՌ-ն կարող է անվերադարձ կուրության պատճառ հանդիսանալ, շատ կարևոր է, որ ռիսկային խմբի բոլոր երեխաները հստակ ժամանակին հետազոտվեն, չնայած այն հանգամանքին, որ ոչ բոլորն են բուժման ենթակա: ԱՌ-ի սքրինինգի նպատակը ԱՌ-ի վաղ հայտնաբերումն է, հսկողությունը, և, եթե հիվանդությունը խորանում է, բուժումը:

Ի՞նչ կարևոր մոտեցումներ է պետք հաշվի առնել սքրինինգ իրականացնելու ժամանակ

Հաշվի առնելով ԱՌ-ի առաջադիմող հաջորդական բնույթը և տեսողության կորստի ռիսկը նվազեցնելու գործում ժամանակին իրականացված բուժման ապացուցված առավելությունները, արդյունավետ մոտեցումը ենթադրում է ԱՌ-ի հարցերում համապատասխան փորձ ունեցող ակնաբույժի կողմից ռիսկի խմբի երեխաների ցանցաթաղանթի ճիշտ ժամանակին կատարված քննությունը (ըստ գեստացիոն տարիքի և հիվանդության ծանրության), և որ պակաս կարևոր չէ, որպեսզի ռիսկի խմբի երեխաներին հսկող մանկաբույժները և առաջնային օղակի մյուս բուժաշխատողները տեղյակ լինեն հետազոտության ժամանակացույցին: Ծնողները, բացի բանավոր տրվող տեղեկություններից, նախքան իրենց երեխայի առաջին քննությունը, պետք է ստանան նաև գրավոր տվյալներ սքրինինգի գործընթացի վերաբերյալ:

Սքրինինգի ժամկետները. ե՞րբ և ի՞նչ հաճախականությամբ է պետք կատարել սքրինինգ

Առաջին սքրինինգը պետք է իրականացվի համաձայն աչքի նախնական զննման ժամանակացույցի, որտեղ հիմք են վերցվել երեխայի ժամկետը ծնվելիս և խրոնոլագիական (պոստնատալ) տարիքները՝ նպատակ հետապնդելով հայտնաբերելու ԱՌ-ն նախքան վերջինիս ցանցաթաղանթի շերտազատման պատճառ հանդիսանալը: Որոշ դեպքերում սխեման կարող է որոշակի փոփոխություններ կրել՝ կախված անհաս երեխայի ընդհանուր առողջական վիճակից: Աչքի սքրինինգի իրականացումն անպայման պետք է հաստատված լինի երեխային բուժող նեոնատոլոգի կողմից:

Շարունակական սքրինինգ. աչքի մեկանգամյա հետազոտումը բավարար է միայն այն դեպքերում, երբ այն միանշանակ հաստատում է, որ ցանցաթաղանթը երկու աչքերում էլ ամբողջությամբ անոթավորված է: Հակառակ դեպքերում անհրաժեշտ են շարունակական սքրինինգներ: Դրանք պետք է խորհուրդ տրվեն հետազոտությունն իրականացնող ակնաբույժի կողմից առաջին սքրինինգի ժամանակ ցանցաթաղանթում հայտնաբերված շեղումների հիման վրա: Շարունակական սքրինինգների համար առաջարկվում է հետևյալ սխեման: Որոշ դեպքերում այս սխեման կարող է որոշակի փոփոխություններ կրել՝ կախված անհաս երեխայի ընդհանուր առողջական վիճակից:

ԱՌ-ի սքրինինգի գործընթացը

Նախնական սքրինինգ հետազոտությունները սովորաբար իրականացվում են նորածնային բաժանմունքներում, նորածնային բաժանմունքի հմուտ բուժանձնակազմի ներկայությամբ:

Հետազոտության համար անհրաժեշտ է, որպեսզի բիբը լինի բավականաչափ լայնացած, որպեսզի ցանցաթաղանթը լինի ամբողջությամբ տեսանելի: Պետք է կաթեցվեն բիբի լայնացում առաջացնող աչքի կաթիլներ:

ԱՌ-ի յուրաքանչյուր սքրինինգից հետո պետք է կատարվեն ակնաբույժի կողմից համապատասխան գրառումներ, որտեղ կմանրամասնվեն գոտին, փուլը, տարածվածությունն ըստ ժամացույցի ժամային սեկտորների, ինչպես նաև նախա-պլյուս կամ պլյուս հիվանդության առկայությունը: Այդ գրառումները պետք է ներառեն նաև հաջորդ հետազոտության (եթե անհրաժեշտ է) ժամկետները և/կամ բուժման եղանակը, և պահվեն երեխայի հիվանդության պատմության թերթիկում: Նույն գրառումները պետք է պահվեն նաև ԱՌ-ի սքրինինգ անցած երեխաների հատուկ տվյալների շտեմարանում: Հաջորդ հետազոտության ժամկետների մասին տեղեկությունը պետք է տրվի նաև ծնողին:

ԱՌ-ի ընթացքի շրջանները

Կարելի է առանձնացնել ԱՌ-ի երկու հստակ շրջան: Առաջին (սուր) շրջանում ցանցաթաղանթի նորմալ անոթագոյացումը խաթարվում է արտարգանդային միջավայրում թթվածնի՝ հարաբերականորեն ավելի բարձր պարունակության պատճառով: Այն արտահայտվում է ցանցաթաղանթի առաջային հատվածի անոթների խցանմամբ և որոշ գոտիներում անոթավորման բացակայությամբ:

Դրան հաջորդող հիպօքսիան պատճառ է դառնում երկրորդ (քրոնիկ) շրջանի ի հայտ գալուն, որը բնորոշվում է վասկուլյար և գլիալ բջիջների պրոլիֆերացիայով և զարկերակա-երակային շունտերի ձևավորմամբ՝ ժամանակ առ ժամանակ հանգեցնելով ինվոլյուցիայի կամ կայուն սպիական փոփոխությունների և տեսողության խանգարման: Առավել ծանր դեպքերում այն դառնում է տեսողության ծանր ախտահարումների և կուրության պատճառ, որոնք պահանջում են մեծ ջանքեր՝ հաղթահարելու երեխայի առաջ ծառացած շարժողական, խոսքային, հայեցակարգային և սոցիալական խնդիրները: